BLOGS OVER ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE DUITSE EUROPESE POLITIEK (en andere zaken)

boekbespreking Rinus van Schendelen

Een ingewikkelde geschiedenis helder verklaard

De rol van Duitsland in Europa (en soms in de wereld) is in terugblik een ingewikkeld verhaal, zeker voor wie gebeurtenissen en ontwikkelingen ook beter wil begrijpen.De auteur Henk Letschert verheldert dit verhaal prima. Enkele standaardwerken benut hij voor de hoofdlijnen van die Duitse politiek in Europa sinds globaal 1813 (einde Napoleon), vult die aan met details uit vele boeken en media en focust dan op twee krachtenvelden: dat tussen Duitse binnen- en buitenlandse politiek en dat met de andere grote mogendheden in Europa. Hij toont daarbij landkaartjes en in kaders gezette wetenswaardigheden over hoe ‘gewone mensen’ en zelfs dichters die tijden beleefden. Het boek is goed gecomponeerd, leesbaar en levendig.

In een persoonlijk voorwoord verontschuldigt Letschert zich bijna voor zijn passie voor Duitsland. Van opleiding is hij geen historicus maar politicoloog, studeerde en woonde in zowel Nederland als Duitsland, bemerkte dat hij verre nazaat is van een Duits soldaat in Napoleons (multi-etnische) leger, is getrouwd met een Duitse vrouw en werkte in Nederland als EU-lobbyist en bestuurder van vooral de provincie Noord-Brabant, dicht bij Duitsland en midden in de EU. Als goed geïnformeerde landgenoot over Duitsland én Europa kon juist hij, met passie én distantie, dit boek schrijven.

Het boek is ook relevant voor Nederlanders. In geen ander EU-land werken 200-jaar historie nog zo sterk door in het heden als in Duitsland. Zij is bij weinigen in ons land bekend en staat in dit boek centraal. Ter lering drie voorbeelden uit het boek.

Drie thema's door twee eeuwen heen

Wat is ‘Duits’? Duitsers kwellen zich al eeuwen met de vraag ‘wat Duits is’. Zeker, het is een lap grond met wisselende grenzen, een taal met vele varianten, een cultuur met vele gezichten en zo voort. Veel houvast geeft dit niet. Ook voor ons land zou dit gelden, maar zo’n vraag stellen wij ons weinig. Een onomstreden antwoord erop is er nooit. Elke identiteit houdt haar vraagteken. Vele Duitsers blijven er toch druk mee.

Waar ligt de macht? Duitsland nu is de federale staat BRD van 16 Länder plus Berlijn, elk met hun regering, ministeries, parlement enz. Dat lijkt veel, maar is al veel minder dan de zo’n 1.800 ‘staatjes’ van het Heilige Roomse Rijk ooit met een nominale keizer zonder veel macht en zo’n 60 waarover in 1806 Napoleon heen walst. In 1871 komt het Duitse gebied tot meer eenheid onder Pruisische regie van Bismarck en Koning Wilhelm I, die na de overwinning op Frankrijk te Versailles Duits Keizer wordt. Vanaf dan komt de macht in dit ‘Duitse Rijk’ van bovenaf. Duitsland begint te lijken op ook een monarchale grootmacht, midden in het hart van Europa.

Hoe te overleven? Alles begint en eindigt bij binnenlandse politiek. Wilhelm I laat zich leiden door Bismarck die prudente Europapolitiek bedrijft: kleine veroveringen rond en slimme verdragen met andere grootmachten (Frankrijk, Rusland, Oostenrijk, Engeland, Turkije), waarvan de monarchen vaak elkaars familie zijn. Hartelijk wordt het nieuwe Duitsland daarin niet ontvangen, vandaar Bismarcks prudentie. Dit stopt na de dood van Wilhelm I, de komst van de onbezonnen Wilhelm II en diens ontslag aan Bismarck. Wilhelm II sluit domme verdragen, gaat op koloniaal avontuur, geeft zijn generaals de ruimte en stort zich in de Eerste Wereldoorlog, die door revolutie in Rusland en onrust in Duitsland stopt, Wilhelm II zijn troon kost en Duitsland het Wurgverdrag van Versailles bezorgt. De nieuwe Weimar Republiek (met verkiezingen en parlement) is berooid en de partijpolitieke strijd gaat allengs tussen communisten en nationaalsocialisten. De laatsten (‘Nazi’s’) winnen bij de stembus 1933, maken de staat binnenslands totalitair, verwerven buitenslands eerst listig kleinere gebieden (zoals Oostenrijk en Tsjechoslowakije) en dan met het leger Polen in 1939. Dit stort Europa en landen verder weg (zoals Japan en VS) in de Tweede Wereldoorlog. Afloop is bekend: Duitsland berooid, materieel én moreel kapot (massamoorden), hoogste Nazileiders ter dood veroordeeld, Duitsland verkleind en onder gezag van de drie westerse geallieerden (Frankrijk, VK en VS) én de USSR (die in 1949 haar zone als DDR afsplitst en, in 1991 zelf in ‘fluwelen revolutie’, deze laat opgaan in de BRD).

Prudent leiderschap in Duitsland en Europa

Met de duiding van deze 200-jarige historie en haar gevolgen, incluis Nazi-achtige groepen in de v/h DDR, zijn de Duitse media nog volop bezig. Henk Letschert trekt er ook lessen voor de Duitse én onze Europese toekomst uit. Zoals het jonge Duitsland, omringd door oude grootmachten, na 1871 alleen met prudente Europapolitiek kon overleven, zo kan het huidige veel-statige Europa, omringd door supermachten (USA, China, Rusland) alleen overleven indien zij intern tot meer eenheid komt en extern zeer prudente wereldpolitiek bedrijft. Voor het eerste zijn o.m. nodig verbetering van de ‘Duits-Franse as’ (loopt soms nog vast), meer Duitse initiatieven (wie anders?) en een meer supranationale Europese Unie (zoals recent rond Euro en nu ‘herstel van Covid’) en, voor het tweede, intern én extern prudent leiderschap.