BLOGS OVER ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE DUITSE EUROPESE POLITIEK (en andere zaken)

Putin verdrijft de slagschaduw van de geschiedenis uit de Duitse politiek

Drama in Europa
Op 23 februari, iets na zevenen in de ochtend, krijg ik een appje dat Rusland Oekraïne is binnengevallen. Ik realiseer me onmiddellijk, dat deze invasie voor Europa ingrijpende gevolgen zal hebben. Psychologische gevolgen voor de babyboomgeneratie, “want we waren van na de oorlog en dat wilden we toch zo houden”. Maar dat is het kleinste euvel. Dramatischer is dat de tot voor zeer kort gangbare idee, dat vrede en veiligheid in Europa alleen in samenwerking met Rusland mogelijk is, ten grave moet worden gedragen. De ontbrande oorlog in Oekraïne, die de bevolking in lijden dompelt, zorgt voor een waterscheiding in de Europese politiek. Was die lange tijd gericht op diplomatie, dialoog en onderhandelingen met Rusland, nu schaft de Europese Unie voor 500 miljoen Euro wapentuig aan om het Oekraïense volk militair te steunen. Softpower is niet langer toereikend gebleken om de vrede te handhaven. Hardpower heeft in het Europese denken en handelen zijn intrede gedaan.


Duitsland op een keerpunt
Exponent bij uitstek van deze paradigmawissel is de Bondsrepubliek Duitsland. Duitsland is internationaal stevig bekritiseerd vanwege zijn aarzelende houding om andere middelen dan diplomatie in te zetten om een dreigende oorlog te vermijden. Gezien zijn verleden is daarvoor zeker begrip op te brengen. De Russische inval in Oekraïne heeft echter subiet een einde gemaakt aan de aanwezigheid van de geschiedenis in de Duitse buitenlandse politiek van de afgelopen decennia. De “Ostpolitik” van Willy Brandt van de jaren zeventig van de vorige eeuw, waarin “Wandel durch Annäherung” (verandering door toenadering) centraal stond, is lichtjaren verwijderd van de wereld waarin we ons nu bevinden. Terecht heeft de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Annalena Baerbock gezegd dat “wanneer de wereld een andere is, dan moet ook onze politiek een andere zijn”.
De Bondregering onder leiding van de sociaaldemocraat Olaf Scholz heeft in een buitengewone zitting van de Bondsdag de daad bij het woord gevoegd. De schokkende ontnuchtering over het handelen van Putin heeft tot een drastische koerscorrectie van de Duitse buitenlandse- en veiligheidspolitiek geleid. Naast het (voorlopig) stopzetten van de gaspijplijn Nordstream II en de levering van wapens aan Oekraïne worden de defensie-uitgaven structureel met meer dan 2 % (de NAVO-norm) verhoogd. Verder is een apart fonds van 100 miljard Euro voor de Bundeswehr vrijgemaakt. Deze middelen, die grondwettelijk worden vastgelegd, zijn onder meer bedoeld voor bewapende drones en vliegtuigen voorzien van nucleaire wapens. Dat er ook investeringen zijn voorzien voor ondergoed, sokken en andere legeruitrusting is een indicatie in welke staat het Duitse leger (183.000 man) momenteel verkeert.

Partijpolitieke herorientatie
Bondskanselier Scholz vond brede steun in de Bondsdag voor zijn veroordeling van de Russische inval. Alle partijen, van de rechts-nationalistische partij AFD tot die Linke aan de andere uiterste kant van het politieke spectrum spraken hun afschuw over Putins oorlog uit.
De partijen van de stoplichtcoalitie (SPD, Grünen en FDP) zullen door de koerswijziging in de Duitse defensie- en buitenlandse politiek hun partijpolitieke stellingnames moeten herzien. De liberale FDP, die beheersing van de overheidsuitgaven hoog in het politieke vaandel heeft staan, zal vanwege de enorme extra defensie-uitgaven hierop moeten terugkomen. De Grünen zien zich door het afsluiten van Nordstream II gedwongen de voorziene sluiting van kolencentrales en kerncentrales in 2030 naar een later tijdstip te accepteren. En oorspronkelijk uit de vredesbeweging voortkomend zals de partij flink moeten slikken bij de drastische verhoging van de defensie-uitgaven. De SPD zal last but not least een nieuwe visie moeten ontwikkelen op haar buitenlandse- en defensiepolitiek, die nog tot voor zeer kort in het teken stond van dialoog, samenwerking en goed nabuurschap met Rusland.

Cruciale vragen
Duitsland, en in zijn kielzog de landen van de Europese Unie, zal zich in de komende weken en maanden met een aantal cruciale vragen moeten bezighouden die de verhouding met Rusland voor de korte en middellange termijn raken.
De eerste, meest urgente vraag is hoe een staakt het vuren kan worden bereikt en, mocht dat niet lukken, escalatie van het conflict voorkomen kan worden. Sommige commentatoren vrezen dat de drastische sancties die aan Rusland zijn opgelegd olie op het escalatievuur zijn. Het tegendeel kan zich echter ook voordoen: de economische sancties zullen de “gewone” Rus hard in zijn portemonnee raken, wat mogelijk tot verzet tegen het Putin-regime kan leiden. De hoop daarop lijkt echter ijdel vanwege de angst onder de Russische bevolking om openlijk tegen de oorlog te protesteren.
Voor nu is het van het grootste belang, dat diplomatieke kanalen openblijven. Mogelijk kunnen China en India een bemiddelende rol spelen. Beide landen hebben zich in de VN-Veiligheidsraad onthouden bij de stemming over de resolutie die de Russische inval in Oekraïne veroordeelt. Ook Israël, dat vanwege de grote joodse populatie in Rusland goede banden met Putin onderhoudt zou mogelijk als bemiddelaar kunnen optreden.
Mocht Putin onder de internationale druk gaan bewegen dan zal hem een uitgang moeten worden geboden, die hem geen gezichtsverlies oplevert. Concreet kan dit betekenen dat Duitsland, maar ook de EU, de VS en andere landen de sanctieteugels laten vieren, zodra Putin terugtrekbewegingen maakt.

Toekomst van Europa
Hoe ver weg het ook lijkt, ook zal ten slotte moeten worden nagedacht over de vraag hoe de toekomst van een stabiel, vreedzaam en veilig Europa eruit zou moeten zien. Een Europa, waarin zowel Oekraïne als Rusland een plek hebben. Voor Oekraïne is lidmaatschap van de NAVO, noch van de Europese Unie de komende jaren aan de orde. Dat verplicht het westen wel om concepten te ontwikkelen die de veiligheid en stabiliteit van Oekraïne garanderen. Te denken valt aan neutraliteit, veiligheidsgaranties en demilitarisering die daarvoor de kaders kunnen scheppen.
En wat Rusland betreft: hoe je het ook went of keert, Rusland is en blijft een grote mogendheid in het oosten van Europa, met of zonder Putin. Duitsland speelt een cruciale rol in de omgang met deze machtige buur. De nieuwe Duitse “Ostpolitik” staat voor de opgave een balans te vinden tussen afschrikking en dialoog, tussen hardpower en softpower, pal te staan voor mensenrechten en handhaving van het volkenrecht. Ostpolitik vergt bovendien een blik naar het westen door vol in te zetten op verdere integratie van de Europese Unie met het doel de EU een speler van formaat op het wereldtoneel te maken.
Bondskanselier Olaf Scholz heeft de moed getoond uit de slagschaduw van de Duitse geschiedenis te treden. Op hem en zijn kabinet rust nu de grote verantwoordelijkheid in de Duitse buitenlandse politiek de juiste keuzes te maken. Dat is niet alleen in het belang van Duitsland zelf, maar ook van Europa en het hele vrije westen.